Вільня: Інстытут беларусістыкі, 2009. — 670 старонак.
ISBN 978-83-60456-11-8
Гэтая кніга зьяўляецца лягічным працягам папярэдніх выданьняў твораў Антона Луцкевіча: "Да гісторыі беларускага руху" (Менск, 2003) і "Выбраныя творы: Праблемы культуры, літаратуры і мастацтва" (Менск, 2006).
Укладальнікам як папярэдніх, так і гэтага выданьня зьяўляецца найбольш аўтарытэтны на сёньня беларускі дасьледчык жыцьця і творчасьці Антона Луцкевіча Анатоль Сідарэвіч. Ніводзін з твораў, якія ўвайшлі ў папярэднія выданьні, у дадзенай кнізе не дублюецца, а асноўны яе зьмест склала грамадзка-палітычная публіцыстыка Луцкевіча, напісаная апошнім на працягу сваёй актыўнай дзейнасьці ў якасьці беларускага палітыка і публіцыста – у 1906 – 1939 гг.
Тэксты пададзеныя ў храналягічнай пасьлядоўнасьці, бо, на думку ўкладальніка, такі падыход дазваляе лепей прасачыць разьвіцьцё дзеяча, ягоны жыцьцёвы і творчы шлях. Менавіта таму, хоць зьмешчаныя ў кнізе тэксты падзяляюцца на разьдзелы, зроблена гэта не паводле жанравага прынцыпу. У першым разьдзеле зьмешчаныя беларускамоўныя тэксты, аўтарам або суаўтарам якіх быў Луцкевіч, у другім – пераклады яго польскамоўных тэкстаў, акрамя артыкулу "Аграрная праграма", у трэцім – дзёньнік. Маецца таксама разьдзел "Дадатак".
"Вольная Беларусь у фэдэрацыі з вольнымі суседнімі народамі, свайго роду "Злучаныя Штаты" ад Балтыйскага да Чорнага мора – гэта найшырэйшы, найдалейшы палітычны ідэал, на каторым зыходзяцца беларусы ўсіх партый, усіх палітычных кірункаў". (Рэфэрат Беларускае дэлегацыі на Лязанскай канфэрэнцыі народаў Pacеі, 1916)
"Самі, сваімі рукамі – безь ніякай помачы з боку будуюць беларусы сваю незалежную Бацькаўшчыну. Дагэтуль ні маскалі, ні акупацыйныя ўласьці не прызналі незалежнасьці Беларускай дзяржавы, але ніхто ня можа перашкодзіць тварэньню яе. І, нягледзячы на няпэўнасьць будучыны, праца ў нас не спыняецца: народ Беларускі пад новае ярмо ўжо ня пойдзе!" (Беларусы – нямецкая інтрыга", 1918)
"Цяпер, калі грузінскі рэнэгат Сталін з сваімі паплечнікамі захапілі кіраўніцтва камуністычнай партыяй у СССР, маскоўскі нацыяналізм, раней пільна ўкрываны пад "інтэрнацыянальнымі" лёзунгамі, высака падняў сваю галаву і скінуў маску, за якой хавалася яго запраўднае аблічча". (Барацьба за моладзь, 1930)
"Углядаючыся глыбей у падзеі, зьвязаныя з фашыстаўскім пераваротам у Італіі, з гітлерызмам у Нямеччыне, бальшавізмам у Саветах дый з больш ці менш поўнай фашызацыяй іншых дзяржаў, мусім сьцьвердзіць, што паміж усімі трыма гэтымі сыстэмамі ёсьць пэўная лучнасьць. Усіх іх лучыць перадусім тое, што груба топчучы права адзінкі на свабоду мысьлі і перакананьня, яны аддаюць поўню ўлады ў пастаці яўнае ці ўкрытае дыктатуры... адзінцы ж, прымушаючы ўсіх скакаць пад дудку дыктатара, які нібыта мае выяўляць "усенародную" волю". (Барацьба з інтэлектам, 1934)
Прадмет гэтага дасьледаваньня ― удзел беларусаў у барацьбе за незалежнасьць сваёй краіны ў тыя часы, калі ўпершыню была абвешчаная незалежная беларуская дзяржава ― Беларуская Народная Рэспубліка (БНР).
Гэтая кніга – пераклад з пэўнымі ўдакладненьнямі і дапаўненьнямі польскамоўнага падручніка, створанага ў 2002 г. аўтарамі – беластоцкімі беларусамі, адпаведна з зацьверджанай Міністэрствам нацыянальнай адукацыі Польшчы праграмай вывучэньня беларускай і рэгіянальнай тэматыкі ў якасьці дадатку да праграмы вывучэньня гісторыі ў пачатковых і сярэдніх школах у былым Беластоцкім ваяводзтве.
У прапанаванай увазе чытача кнізе змешчаныя нарысы-партрэты асобных палітыкаў, непасрэдных творцаў беларускай дзяржаўнасці. Асноўны ж корпус кнігі складаюць артыкулы, міні-манаграфіі, эцюды, прысвечаныя жыццю і дзейнасці вучоных, якія выпрацоўвалі канцэпцыі гістарычнага шляху беларускага народу, яго культуры, літаратуры.
Кніга мае загаловак “Да гісторыі беларускага руху”, бо, зьмешчаныя ў ёй, — гэта падрыхтоўчы матэрыял для тых, хто некалі возьмецца і напіша фундамэнтальную гісторыю барацьбы за вызваленьне беларускага народу ад сацыяльнага, нацыянальнага, палітычнага і духоўнага ўціску. Уласна кажучы, уся творчасьць Антона Луцкевіча — як бы дзёньнік гэтае барацьбы, самае жывое яе сьведчаньне.
